Beathaisnéis

“Is meáchan é fealsamh ar mian leis é féin a mheá.”

Bhí Cornelis Verhoeven (2 Feabhra 1928 – 11 Meitheamh 2001) ina fhealsamh Ísiltíreach, ina aistíoch agus ina aistritheoir, a bhfuil aithne air mar gheall ar a chuid aistí faoi iontas, teanga, reiligiún agus an saol laethúil, agus é ag comhcheangal léann clasaiceach le léargas fealsúnach bunaidh.[1][2]Rugadh Verhoeven in Udenhout mar an ceathrú leanbh i dteaghlach feirmeoirí, agus bhí cruatan aige go luath nuair a fuair a mháthair bás den eitinn, rud a d'fhág gur ghá dá athair seachtar páistí a thógáil ina aonar. Mar gheall ar a chumas acadúil cuireadh chuig an seimineár é, agus níos déanaí rinne sé staidéar ar na seantheangacha, ar an bhfealsúnacht agus ar stair reiligiúin in Ollscoil Nijmegen, áit a ndearna sé a dhochtúireacht le tráchtas ar shiómbalacht na coise.[1] Tar éis dó breis agus 25 bliain de Laidin agus Ghréigis a theagasc in Den Bosch, ceapadh é in 1982 ina ollamh le fealsúnacht ársa in Ollscoil Amsterdam, áit ar fhan sé ag obair go dtí gur chuaigh sé ar pinsean in 1993. An bhliain sin fuair sé gradam ríoga.[1][3] Cuimsíonn saothar fairsing Verhoeven breis agus 80 leabhar, leabharliosta de bhreis agus 3700 teideal, le téamaí ar nós foréigean, machnamh agus meiteafisic. Ba mhinic a bhain sé úsáid as a chuid aistriúchán de smaointeoirí clasaiceacha ar nós Héaclaitas, Platón, Seneca, Cicero, Porphyrius, Arastotail agus fealsúna nua-aimseartha ar nós Heidegger agus Leibniz.[2] Scrúdaíonn a shaothar ceannródaíoch, Inleiding tot de verwondering (1967), an t-iontas mar dhearcadh fealsúnach bunúsach, agus cuireann sé béim ar rannpháirtíocht phearsanta dhomhain sa saol mar "an dúshlán is mó ar féidir le duine tabhairt air féin agus léiriú ar an bheocht is láidre."[2] Rinne aistí suntasacha eile, ar nós iad siúd in Rondom de leegte (1965), scrúdú criticiúil ar institiúidí reiligiúnacha, agus chuaigh cnuasaigh níos déanaí ar nós De resten van het vaderschap (1975) agus Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) i ngleic go te agus go hintrospeiceach le hathaireacht agus le teanga.[1][3] Thuill a chuid scríbhinní, a aistríodh go Béarla, go Gearmáinis agus go hIodáilis, moladh mór as a mbunúsacht agus a gcáilíochtaí liteartha, rud a d'eascair duaiseanna ar nós an P.C. Hooftprijs mór le rá in 1978 don phrós aistíoch, an Anne Frankprijs agus duais aistí NRC Handelsblad. Mheas a lán dá chomhaimsearaigh gurbh é an smaointeoir Ísiltíreach ba bhunúsaí den 20ú haois é.[1][2] D'fhág Verhoeven, a raibh beirt pháistí aige – Neeltje (a rugadh 1973) agus Daan (a rugadh 1974) – oidhreacht de phrós machnamhach a bhfuil tionchar aige fós ar an dioscúrsa fealsúnach faoi thaithí an duine.[2]

Cúlra teaghlaigh agus óige

Rugadh Cornelis Wilhelmus Maria Verhoeven ar 2 Feabhra 1928 in Udenhout, sráidbhaile i Noord-Brabant, sa Ísiltír, mar an ceathrú duine de sheachtar páistí i dteaghlach feirmeoirí.[1]Bhí cruatan ag Verhoeven go luath nuair a fuair a mháthair bás den eitinn, rud a d'fhág gur ghá dá athair an seachtar páistí a thógáil ina aonar; mar gheall ar a chumas acadúil cuireadh chuig an seimineár é.[1]Caitheadh óige Verhoeven i dtimpeallacht tuaithe timpeall ar fheirm an teaghlaigh, áit a raibh an gnáthshaol laethúil dírithe ar obair talún agus ar rithimí na séasúr. Thairg an timpeallacht shimplí ach mhuiníneach seo bonn cobhsaí, a rinne Verhoeven cur síos air níos déanaí mar fhoinse inspioráide lionndubh nó díograiseach seachas mar bhac ar a fhorbairt. Leag dinimic an teaghlaigh béim ar iarracht chomhchoiteann agus ar thraidisiún, agus bhí ról lárnach ag an gcreideamh Caitliceach Rómhánach i múnlú luachanna agus gnáthaimh, lena n-áirítear cuairteanna rialta ar an séipéal agus cleachtais reiligiúnacha a shní isteach sa saol teaghlaigh.[4] In ainneoin éileamh praiticiúil na hoibre feirme, thaispeáin Verhoeven tallann go luath do ghnóthaí intleachtúla tríd an oideachas áitiúil, áit a thug a thorthaí láidre scoile le fios go raibh cosán ann lasmuigh den obair láimhe. Tháinig an spéis ag teacht chun blátha seo le hionchais an teaghlaigh Chaitlicigh, rud ba chúis, ar ndóigh, le hoiliúint reiligiúnach ullmhúcháin mar shíneadh ar na luachanna sin.

Staidéar seimineáir agus ollscoile

Chuaigh Verhoeven ag aois 12 bliain go dtí an Klein Seminarie Beekvliet i Sint-Michielsgestel, gymnasium Caitliceach Rómhánach a bhí ceaptha chun buachaillí a ullmhú don tsagartacht, áit a mhothaigh sé den chéad uair gairm chun na beatha spioradálta agus ar fhorbair sé paisean don Laidin agus don eitealeolaíocht.[5] Ansin chuaigh sé go dtí an Mór-Sheimineár, áit a tháinig sé i dteagmháil leis an bhfealsúnacht – go háirithe saothair Martin Heidegger – rud a chuir a spéis i dtreo léitheoireachta agus scríbhneoireachta acadúla seachas an oifig naofa. D'eascair amhras faoina oiriúnacht don tsagartacht mar gheall ar a néarógacht agus a chúthaileacht, rud a d'fhág gur fhág sé an clár go deonach gan an oiliúint a chríochnú.[5]In 1950 chláraigh Verhoeven ag an Ollscoil Chaitliceach Nijmegen (anois Ollscoil Radboud Nijmegen), áit a ndearna sé staidéar ar na teangacha clasaiceacha, ar an bhfealsúnacht agus ar eolaíochtaí reiligiúin. In 1955 bhain sé a scrúdú céime amach sa teangeolaíocht Laidine, sa litríocht Ghréagach agus i stair reiligiúin, le tacaíocht ó thrí thráchtas fairsing ar mó ná 300 leathanach an ceann.[5]Ar 19 Deireadh Fómhair 1956 chosain Verhoeven a thráchtas sa bhfealsúnacht ag an Ollscoil Chaitliceach Nijmegen agus bhain sé an chéim cum laude amach faoi stiúir Karel Bellon, ollamh le stair reiligiúin agus fealsúnacht reiligiúin; níor tharla an chosaint ach bliain go leith tar éis a scrúdaithe chéime. Scrúdaíonn an tráchtas, dar teideal Symboliek van de voet, an chos mar phríomhshiómbal coirp i seantéacsanna agus i gcultúir ársa. Úsáidtear anseo foinsí bíobalta, Gréag-Rómhánacha, Veideacha agus Upanisadeacha Indiacha, agus mistéirí Mithracha chun iniúchadh a dhéanamh ar na connotaí a ghabhann leis, amhail leochaileacht an duine, ingearacht i gcoinne an anord, torthúlacht a bhaineann leis an talamh, láithreacht dhiaga agus umhlú, gluaiseacht agus naofacht reiligiúnach.[6] Áitíonn Verhoeven gur ionchorpraíonn a leithéid de shiómbalacha duibheagáin dho-insinte na réaltachta, seachas a bheith ina laghduithe síceolaíocha (m.sh. Freudacha) nó ina laghduithe alagóireacha amháin. Suíonn sé an chos – mar bhunú talmhaí an choirp – mar chumar dialaisteach a aontaíonn suibiachtúlacht agus oibiachtúlacht, an naofa agus an profánach, le samplaí ar nós na gcosa cré i mbrionglóid Nabucodonosor (Dániel 2) a shiombalaíonn díphearsantú agus lorg coise an Buddhapada a léiríonn láithreacht tharchéimnitheach.[6] Cáineann an saothar oibiachtú nua-aimseartha an choirp agus molann sé rannpháirtíocht thiomnaithe, iomasach i smaointeoireacht shiómbalach ársa chun an mistéir atá dúchasach don saol nithiúil a nochtadh.[6]

Gairm acadúil agus ghairmiúil

Poist mhúinteoireachta Tar éis dó a chuid staidéir chéime sna teangacha clasaiceacha a chríochnú in 1956, thosaigh Cornelis Verhoeven a ghairm bheatha san oideachas meánscolaire mar mhúinteoir teangacha clasaiceacha ag an Marialyceum in 's-Hertogenbosch, ar tháinig an Jeroen Bosch College as níos déanaí. Bhí sé sa phost seo ar feadh 27 bliain, ó 1955 go 1982, agus mhúin sé go príomha Laidin agus Gréigis.[7][8] Leag cur chuige oideolaíoch Verhoeven béim ní hamháin ar scil teanga ach freisin ar dhoimhneacht fhealsúnach na dtéacsanna clasaiceacha, agus spreag sé mic léinn chun a ábharthacht d'thaithí an duine sa lá atá inniu ann a aithint.[7] Bhí aithne air mar gheall ar a stíl shéimh ach mhealltach, agus é ag tabhairt níos mó doimhneachta dá chuid ceachtanna go paiseanta i sonraí ar nós cónaisc Ghréagacha nó foirmeacha briathartha, go minic go dtí an pointe nár tugadh aird ar tharraingtí seachtracha.[7] Ag deireadh a leithéid de cheachtanna ghabh sé buíochas lena mhic léinn as a n-aird, rud a chruthaigh mothú measa fhrithpháirtigh.[7] Bhí tionchar domhain aige ar mhic léinn agus spreag sé ceangal mothúchánach láidir leis an ábhar teagaisc. Insíonn scéal suntasach faoi ghrúpa daltaí gymnasium a tháinig isteach i seomra ranga le súile dearga tar éis dóibh Medea le Euripides a staidéar le Verhoeven; bhí siad tar éis gol go comhchoiteann faoin tragóid, agus iad corraithe ag a threoir ghéarchúiseach.[7] D'fhág an cumas seo chun iontas agus comhbhá a spreagadh trí na teangacha clasaiceacha rian buan. Mheabhraigh iar-chomhghleacaithe agus mic léinn a chuid ceachtanna níos déanaí mar eispéiris chlaochlaitheacha a rinne droichead idir an tseanaimsir agus machnamh pearsanta.[9][10]

Ollúnacht agus obair acadúil

In 1982 ceapadh Cornelis Verhoeven ina ghnáthollamh le Fealsúnacht na Seanaoise Clasaicí in Ollscoil Amsterdam, post a bhí aige go dtí Deireadh Fómhair 1987, nuair a cuireadh an chathaoir ar ceal.[11][12] Ansin ceapadh ina ollamh é le Meiteafisic agus a Stair, post a bhí aige ó Dheireadh Fómhair 1987 go dtí go ndeachaigh sé ar pinsean mar ollamh emeritus ar 1 Márta 1993. Ar an dáta sin fuair sé gradam ríoga (Officier in de Orde van Oranje-Nassau) as a chuid ranníocaíochtaí leis an bhfealsúnacht agus leis an oideachas.[11][12][1] Thóg an ceapachán ollaimh níos déanaí seo ar a thaithí fhairsing i múineadh na dteangacha clasaiceacha san oideachas meánscolaire, rud a thug deis dó díriú níos doimhne ar thaighde fealsúnach.[12] Le linn a thréimhse i mbun oifige, bhí Verhoeven ag plé le gníomhaíochtaí acadúla a dhírigh ar léachtaí agus ar óráidí ina ndearna sé iniúchadh ar théamaí clasaiceacha agus meiteafisice.[11] Thug sé léachtaí tionscnaimh, lena n-áirítear ceann in 1982 dar teideal Lof der micrologie: een voetnoot bij Plato Politeia 514a 1-2 agus ceann eile in 1988 faoi Weerloosheid onder druk, an dá cheann ag cur béime ar chur chuige machnamhacha i leith na fealsúnachta.[11][12] Chuir na hóráidí poiblí seo, a bhí ceangailte go minic le himeachtaí ollscoile ar nós an Dies Natalis, béim ar a thiomantas d'anailís bheacht, théacsbhunaithe ar an smaointeoireacht ársa.[11] Ghlac Verhoeven páirt freisin i gcomhoibrithe i réimse na n-aistriúchán fealsúnach, agus é ag comhoibriú le scoláirí ar nós Ben Schomakers ar shaothair de chuid Platón agus daoine eile chun téacsanna clasaiceacha a dhéanamh inrochtana in Ísiltíris.[12] Chomh maith lena róil fhoirmiúla ollscoile, shín a rannpháirtíocht chuig ranníocaíochtaí níos leithne le dioscúrsa fealsúnach na hÍsiltíre, áit ar chuir sé tionchar ar chiorcail intleachtúla trí mhachnamh aistíoch ar théamaí ar nós iontais agus teanga, agus ar an gcaoi sin chothaigh sé traidisiún machnamhach i measc an tsealúcháin iarchogaidh.[12]

Smaointeoireacht fhealsúnach

Téamaí lárnacha: Iontas agus réaltacht

"Cornelis Verhoeven a chuir an t-iontas chun tosaigh mar an bun-dhearcadh a spreagann fiosrú fealsúnach, agus d'áitigh sé gurb é bunús riachtanach na fealsúnachta féin é. Ina shaothar ceannródaíoch Inleiding tot de verwondering (1967) forbraíonn sé é seo tuilleadh trí tharraingt ar thraidisiúin chlasaiceacha, agus maíonn sé go dtéann an t-iontas roimh smaointeoireacht réasúnach agus go bhféadann sí í a dhéanamh, díreach mar a chuireann teagmháil spontáineach leis an do-mhínithe isteach ar thoimhdí laethúla agus a osclaíonn an bealach chun tuiscint níos doimhne. Áitíonn Verhoeven nach bhféadfadh aon fhíorchuardach fealsúnach – nó fiú dul chun cinn san ealaín, sa reiligiún nó san eolaíocht – tosú gan an mhothúchán tosaigh seo d'iontas, mar go gcuireann an t-iontas oscailteacht do rúndiamhra an domhain chun cinn seachas mínithe réamhshocraithe a fhorchur.[13] Tá tuairim Verhoeven ar an réaltacht ceangailte go bunúsach leis an iontas seo, a léiríonn sé mar rud do-ghreimthe agus ilghnéitheach, ar fearr dul i ngleic leis trí rannpháirtíocht mhachnamhach seachas trí mhiondealú anailíseach. In Rondom de leegte (1965) scrúdaíonn sé an t-idirghníomhú idir folús agus láithreacht, agus tugann sé le fios go dtagann fíor-bhraistint na réaltachta as glacadh le folúis sa saol - mar easpa brí dheifrithí nó teorainneacha thuiscint an duine – a thugann cuireadh chun comhphlé umhal, leanúnach leis an rud atá ann. Cuireann an dearcadh seo béim ar an réaltacht ní mar rud seasta, ach mar láithreacht dhinimiciúil a nochtann í féin trí chiúnas agus trí mhachnamh, áit a ndeimhníonn folús, go paradacsach, saibhreas na beithí. Ina theannta sin, cháin Verhoeven an tsochaí nua-aimseartha as a dícheangal ón iontas, rud a chothaigh, dar leis, cultúr uileláithreach foréigin agus creimeadh eiticiúil. In Een cultuur van het geweld (2000), cnuasach aistí criticiúla, scrúdaíonn sé conas a bhfágann dícheangal comhaimseartha an iontais mhachnamhaigh go dtagann ionsaithe foréigneacha ar an réaltacht, a léiríonn iad féin i bhforéigean cultúrtha, sóisialta agus pearsanta ina gcuirtear smacht os cionn urraime. Cruthaíonn an chailliúint seo, a áitíonn sé, laghdú ar an íogaireacht eiticiúil, agus iarrann sé filleadh ar an iontas mar mheán chun caidrimh dhaonna a athchóiriú agus chun aghaidh a thabhairt ar an mbrúidiúlacht atá fite fuaite sa saol nua-aimseartha.[14]

Léirmhínithe ar fhealsúna clasaiceacha

Leag rannpháirtíocht scolártha Verhoeven le fealsúna clasaiceacha béim ar chruinneas foclóireachta chomh maith le doimhneacht léirmhínithe, agus é go minic ag nochtadh sraitheanna brí trí anailís shiombalach agus teangeolaíoch. Bhí a chur chuige, atá fréamhaithe ina thráchtas Symboliek van de voet ó 1956, ag déileáil le siombailí ní mar dhéantáin stairiúla righin, ach mar dhroichid dhinimiciúla idir taithí choincréiteach an duine agus fiosrú fealsúnach teibí, a cuireadh i bhfeidhm go forleathan chun impleachtaí eiseacha téacsanna ársa a réiteach. Sheachain an modh seo eitimeolaíochtaí dogmacha agus thug sé tosaíocht do mhachnamh comhcheangailteach chun iontas a mhúscailt faoi aisteacht na réaltachta.[15] Ina aistriúchán agus ina thráchtaireacht Heraclitus: Spreuken (1993) d'aistrigh Verhoeven na blúirí réamh-Shocratacha go hOllainnis, agus é ag léirmhíniú theagasc Heraclitus ar an athrú mar chuireadh chun faireachais i measc athraithe leanúnaigh. Leag sé béim ar an léiriú ar an logos i bhfragment 1 mar ord comhleanúnach ach do-ghreimthe, agus cheangail sé sreabhadh leanúnach na habhann (fragment 12) le cur isteach an iontais ar bhreathnuithe statacha, áit a gcuireann trasnú na habhann céanna faoi dhó béim ar chomhréiteach do-ghreimthe na gcodarsnachtaí sa réaltacht. Chonaic Verhoeven an sreabhadh seo ní mar rud mearbhallach, ach mar ghlao chun an duine féin a chur i dtiúnadh le comhréiteach folaithe – nasc dofheicthe atá níos láidre ná an nasc sofheicthe (fragment 54) – a thagann chun solais i meafair mar an bogha nó an lir, ar chuir sé i gcomparáid le nasc eireaball-fáinleoige a cheileann aontacht dhomhain. Chuir an léirmhíniú seo Heraclitus ina "mé uilefhiosrach" a mhúscail daoine ina gcodladh, cé gur cháin Verhoeven na fo-thointeanna féiniúla a bhain leis agus gur úsáid sé an t-iontas mar pheirspictíocht níos umhla chun éileamh eiticiúil na hoscailteachta san athraitheacht a mheas.[16][17] Dhírigh léirmhínithe Verhoeven ar Plato ar an iontas (thaumazein) mar bhunús na fealsúnachta, agus d'úsáid sé dialóga mar an Theaetetus chun a áitiú go dtosaíonn fíorfhiosrú in iontas gan chosaint roimh bheith neamhspleách na rudaí. In aistí mar "Tegen de droom in" d'athmhínigh sé an eros Platónach mar dhearcadh glactha, agus é ag laghdú an ego go "cuileog bheag" a sháíonn féin-shásamh, agus chuir sé i gcodarsnacht é le smaointeoirí níos teanntásaí. Tagann meafair sheilgeoirí Plato don chuardach ar an bhfírinne, a d'áitigh Verhoeven, chun barr i dteacht i dtrá ar chladach na réaltachta – fionnachtain a dtagann cruinniú eiticiúil aisti seachas sealúchas. Chuir an dearcadh seo bun le Een filosofie van het enthousiasme (1967) aige, ina dtagann díograis ó ionadh Platónach, agus ina measctar míshuaimhneas beoga le suaimhneas machnamhach, mar a fheictear in anailísí ar an Phaedrus agus i nglacadh Hegel ar an mhánia chlasaiceach.[18][17] Maidir le Arnold Geulincx, chuir Verhoeven eagráin chriticiúla agus léirmhínithe ar fáil a leag béim ar eitic na neamhchumhachta agus idirghabháil dhiaga an ócáidíoch den 17ú haois. Agus é ag eagrú Van de hoofddeugden: De eerste tuchtverhandeling (1986), rinne sé anótáil ar thráchtas Geulincx ar bhuanna mar umhlaíocht agus géilleadh, agus d'aistrigh sé sleachta Laidine chun an t-aicsím "Ubi nihil vales, ibi nihil velis" (Áit nach bhfuil cumhacht agat, ní mhian leat rud ar bith) a chur chun suntais mar ghéilleadh siombalach do chúisíocht Dé. In Het axioma van Geulincx (1973) d'fheidhmigh Verhoeven a mhodh siombalach chun é seo a mhiondealú mar réalachas domhain, ina gcothaíonn díomhaointeas ghníomhaíocht an duine cian eiticiúil, agus mar sin ag nascadh ócáidíochas Geulincx le teorainneacha eiseacha nua-aimseartha gan é a laghdú go héadóchas.[19][20] Chuaigh Verhoeven i gcomhrá le Leibniz trí phrionsabal na cúise leordhóthanaí ón Monadologie, agus léirmhínigh sé an cheist "Cén fáth a bhfuil rud éigin ann seachas faic?" (Principes van natuur en genade, 1714) mar athfhionnachtain dhéanach ar óige fealsúnach, lúcháireach ina filleadh ar an iontas bunúsach. Chonaic sé réamhshocrú comhréitigh Leibniz mar fhéidearthachtaí a "iarrann bheith ann" i dtiúnadh diaga, agus cháin sé an t-optamachas cuiditheach aige mar rud a d'fhéadfadh a bheith solipsisteach, ach mhol sé a bhunús reiligiúnach mar go ndeimhníonn sé go bhfuil an bheith ann go saor in aisce. Leathnaigh an anailís seo, atá fite fuaite in aistí níos leithne, cur chuige siombalach Verhoeven maidir le monaidí Leibniz mar chosa micreacasmacha – láithreachtaí talmhaí ach comhréiteacha – óna thráchtas.[17] Ina aiste "Vergeet de zweep niet" (in Parafilosofen, 1974) rinne Verhoeven, ag tagairt do Nietzsche, miondealú ar an ráiteas ó Zarathustra ar thrí leibhéal: go liteartha mar cheannas fireannach; go stairiúil, ag tagairt do shreangán Lou Salomé ar ghrianghraf ó 1882 mar fhreagra na mban ar leatrom patrarcach; agus go siombalach, mar Pathos der Distanz – glao chun deighilte measúla (Frauen over Weiber), a chothaíonn fuascailt trí chian eiticiúil. Chuir sé léirmhíniú siombalach i bhfeidhm chun an sreangán a nochtadh ní mar fhoréigean, ach mar chomhartha teorann, i gcomhréir lena ghráin mhodheolaíoch ar an litriúlacht. [21] Rinne léachtaí Verhoeven ar Heidegger radacú ar an iontas i bhfianaise an neamhní, athfhrása ar Wat is metafysica? (1929) chun an cheist "cén fáth" a chumadh mar éadóchas an duine thuata, i ndiaidh Schelling, scartha ó dhóchas reiligiúnach Leibniz. Cháin sé tromchúis ointeolaíoch Heidegger mar ró-ualach ar chríochdheireadh an duine agus thug sé tosaíocht d'eitic níos éadroime, bunaithe ar an iontas, ina "gcnuasaíonn" rudaí déithe agus daoine marfacha gan eagla laochúil. In Zakelijkheid en ethiek (1971, i gcomhar le Cas Eijsbouts) chuir sé seo bun le plé ar láithreacht choincréiteach thar chórais theibí, agus úsáideadh Dasein Heidegger go siombalach chun béim a leagan ar na teorainneacha eiticiúla san oibiachtúlacht laethúil.[17][12]

Scríbhinní agus foilseacháin

Príomhshaothair

Ba fhealsamh Ollannach táirgiúil é Cornelis Verhoeven agus cuimsíonn a shaothar níos mó ná 80 leabhar, chomh maith le haistí agus ranníocaíochtaí le hirisí, inar iniúch sé téamaí mar theanga, reiligiún agus machnamh le linn a shlí bheatha.[2] Déanann a chuid saothar iniúchadh go minic ar mhíneachtaí thaithí an duine, agus feidhmíonn móitífeanna athfhillteacha mar an t-iontas mar gheata isteach chuig fiosrú fealsúnach.[22] Thosaigh go leor dá fhoilseacháin mar shraith aistí in irisí mar Roeping, Raam agus Streven, sula gcnuasaíodh i leabhair iad, rud a léiríonn a chur chuige modheolaíoch chun smaointe a fhorbairt le himeacht ama.[23] Scrúdaíonn ceann dá phríomhshaothair, Symboliek van de sluier (1961), siombalachas an bhrat i gcomhthéacsanna cultúrtha agus reiligiúnacha éagsúla agus léiríonn sé é mar mheafar don fholach agus don nochtadh i mbraistint an duine.[24] Dhearbhaigh an foilseachán luath seo suim Verhoeven i léirmhíniú siombalach, agus é ag úsáid foinsí liteartha agus diagachta chun a léiriú conas a idirghabhálann bratanna na teagmhálacha leis an naofa agus leis an ngnáth. Ar an gcuma chéanna measann Het grote gebeuren (1966), a tháinig amach ar dtús in Raam, imeachtaí ríthábhachtacha an tsaoil – mar bhreith, grá agus bás – mar 'imeachtaí móra' claochlaitheacha a chuireann isteach ar an ngnáthshaol agus a thugann cuireadh chun machnaimh níos doimhne.[23] Feidhmíonn Inleiding tot de verwondering (1967) le Verhoeven, a aistríodh go Béarla mar The Philosophy of Wonder: An Introduction and Incitement to Philosophy (1972), mar théacs bunúsach a thugann isteach an t-iontas mar bhunús na smaointeoireachta fealsúnachta, agus a áitíonn go dtagann fíorfhiosrú as iontas faoi dhíreachas na réaltachta seachas teoiriciú teibí a dhéanamh.[22] Aistríodh 'Rondom de leegt' (1965) faoi fhadhb Dé go Gearmáinis agus go hIodáilis, rud a chuireann béim ar a tionchar níos leithne ar fhealsúnacht na hEorpa. In De omweg van het woord (1980) déanann sé anailís ar theanga mar bhealach indíreach chun brí, agus cáineann sé a cuid cúrsaí casta agus easnaimh chun an fhírinne a ghabháil agus ag an am céanna cuireann sé béim ar a ról sa chleachtas machnamhach.[25] Tagann machnaimh níos déanaí chun solais in Twaalf confidenties: Filosofische bespiegelingen (2001), cnuasach de dhá fhaoistin déag phearsanta fealsúnachta a scríobh sé i dtreo dheireadh a shaoil agus a thugann machnaimh dhlútha faoi bheith ann, faoi chuimhne agus faoi theorainneacha na tuisceana.[26] Áirítear ar theidil thábhachtacha eile Een filosofie van het enthousiasme (1982), ina ndéantar iniúchadh ar dhíograis mar fhórsa beochta, neamh-réasúnach sa saol intleachtúil, agus Mensen in een grot, faoi alegóir cháiliúil Plato.[23] Léiríonn leabharliosta fairsing Verhoeven, le léirmhínithe ar smaointeoirí clasaiceacha agus aistí bunaidh ar fhoréigean agus reiligiún, fócas comhsheasmhach ar dhoimhneacht mhachnamhach thar theagasc córasach.[2]

Duaiseanna agus aitheantaisFuair Cornelis Verhoeven i 1978 an prestigiúil P.C. Hooftprijs don litríocht, an onóir liteartha is airde san Ísiltír, a bhronn Nederlandse Stichting voor Letterkunde air as a ranníocaíochtaí domhaine leis an litríocht fhealsúnach, inar cheangail sé teanga laethúil le taighde eiseachasach domhain. Bhí an searmanas ar siúl ar 14 Aibreán 1980 i halla an choláiste in 's-Hertogenbosch, áit ar bhronn an t-aire F.J.M.Th. Garderniers-Elsenhout an duais; mhol an giúiré aistí Verhoeven as a soiléireacht agus a ndoimhneacht i dtaiscéaladh iontas agus réaltacht an duine.[1][27]I 1962 tugadh onóir do Verhoeven leis an Anne Frank Prijs, mar aitheantas ar na gnéithe eiticiúla agus daonnúla ina shaothair luatha, go háirithe an bhéim ar chaoinfhulaingt, ar mhachnamh agus ar riachtanais mhorálta na smaointeoireachta fealsúnaí san Eoraip i ndiaidh an chogaidh. Leag an duais, a bhronn Anne Frank Stichting, béim ar an gcaoi ar chuir scríbhinní Verhoeven idirphlé chun cinn faoi dhínit an duine agus faoi fhreagracht shóisialta, ag teacht le misean na fondúireachta chun claontacht a chomhrac. I 1979 fuair Verhoeven an Essayprijs van NRC Handelsblad as a ranníocaíochtaí le scríbhneoireacht aistí.[28] Shín aitheantas Verhoeven chomh fada le láithrithe suntasacha sna meáin a leag béim ar a stádas intleachtúil. Tar éis fhógairt an P.C. Hooftprijs ghlac sé páirt i 1979 in agallamh teilifíse inar phléigh sé buneilimintí fealsúnacha a chuid aistí a bhfuair duais.[29] Ina theannta sin bhí sé le feiceáil i 1985 i ndíospóireacht shuntasach teilifíse Ísiltíreach faoi ról an reiligiúin sa fhealsúnacht nua-aimseartha, áit a bhfuair a léargais ar iontas mar eitic thuata formhuiniú leathan ó lucht acadúil agus ón bpobal mór araon.[30]

Saol pearsanta agus oidhreacht

Teaghlach agus spéiseanna pearsanta

Bhí Cornelis Verhoeven pósta le Janine van de Kamp ó 1965 go dtí gur scar siad i 1979.[12] Rugadh beirt pháistí óna bpósadh: iníon, Neeltje, i 1973, agus mac, Daan, i 1974.[12] Rinne scríbhinní Verhoeven go minic machnamh domhain ar a thaithí mar athair agus thug siad le chéile áthais agus freagrachtaí an tsaol teaghlaigh; in De resten van het vaderschap (1975) rinne sé iniúchadh ar théamaí oidhreacht athartha trí mhachnamh a dhéanamh ar laethanta deireanacha a athar féin agus ar luath-óige a iníne, agus chuir Een vogeltje in mijn buik (1977) síos ar shealbhú teanga Neeltje timpeall aois bliana go leith.[12] Níos déanaí, in De glans van oud ijzer (1996), chuir sé a bhuíochas domhain in iúl as láithreacht a chuid páistí agus chuir sé síos ar mhothú comhlíontachta cosanta i measc a lochtanna féin.[12] Chuir a thógáil Chaitliceach múnla go seachbhriathrach ar a luachanna teaghlaigh, agus béim á cur ar mhachnamh agus ar cheangal domhanda thar chomhlíonadh dogmatach.[12] Chaith Daan Verhoeven é féin le fótagrafaíocht faoi uisce agus le tumadóireacht shaor agus tháinig sé chun bheith ina cheamaraí agus ina ghrianghrafadóir gairmiúil, agus é speisialaithe i íomhánna tumadóireachta saoire.[31] Choinnigh Neeltje, in éineacht le Daan, ceangail dhlútha le hoidhreacht intleachtúil a n-athar agus thug siad le chéile a leabharlann oibre ollmhór – comhdhéanta de na mílte leabhar ar an bhfealsúnacht, na clasaicigh agus an litríocht – do Radboud Universiteitsbibliotheek in 2023, cinneadh a rinneadh i gcomhairle lena máthair agus lena leasathair.[9] Ghlac na páistí an tionscnamh freisin maidir le foilsitheacháin iarbháis d'aistí Verhoeven, ar nós Alledaagse mijmeringen (2021) agus Kleine denkoefeningen (2022), agus bhí ról tábhachtach ag Daan san eagarthóireacht.[9] Dhírigh spéiseanna pearsanta Verhoeven ar mhachnamh ciúin agus ar ghluaiseachtaí na teanga, rud a mheas sé mar shliocht theiripeach le haghaidh machnaimh.[9] Bhailigh sé leabharlann phearsanta, ní chun bród a dhéanamh léi, ach chun dul go domhain inti gach lá. Thaifead sé a fháltais go beacht agus bhain sé sult as cáilíochtaí tadhlacha leabhar, ar nós boladh páipéir shean nó leathanaigh le múchadh tobac.[9] Ba é an scríbhneoireacht a phríomhbhealach chun smaointe a phróiseáil, rud a lig dó smaointe casta a tharraingt go próis ghalánta, shrianta; ba minic a bhí comhráite teaghlaigh ag díriú ar fhocleolaíocht, ar aistriúcháin Ghréagacha agus Laidineacha agus ar fhocail neamhchoitianta chanúna Ollainnise nó Bhrabantacha ar nós durske (cailín) nó schalks (bithiúnach).[9] Neartaigh a nádúr cúthail a rogha do ghníomhaíochtaí inbhreathnaitheacha thar ghníomhaíochas sóisialta, rud a d'eascair as saol a dhírigh ar iontas i réaltacht an lae.[12]

Bás agus tionchar marthanach

Fuair Cornelis Verhoeven bás ar 11 Meitheamh 2001 in 's-Hertogenbosch, san Ísiltír, ag aois 73 tar éis tinneas a raibh sé sa bhospidéal ar feadh beagáinín breis is dhá mhí dá bharr.[32] Ar a iarratas rinneadh é a chréamadh gan searmanas reiligiúnach.[33] Foilsíodh a shaothar deiridh, Twaalf confidenties: Filosofische bespiegelingen, cnuasach de dhá mhachnamh dhéag fealsúnacha, go gairid roimh a bhás in 2001 agus mharcáil sé deireadh corraitheach lena shaothar táirgiúil de níos mó ná 80 leabhar.[26] Tar éis a bháis coinníodh oidhreacht intleachtúil Verhoeven go gníomhach trí iarrachtaí institiúideacha, lena n-áirítear bunú Stichting Cornelis Verhoeven agus oscailt a leabharlainne pearsanta i 2004 in Studiecentrum Soeterbeeck in Ravenstein, áit a bhfuil na mílte leabhar ar na daonnachtaí agus ar an teangeolaíocht curtha ar fáil le haghaidh úsáide acadúla.[34] Bhí dhá fhoilseachán iarbháis thábhachtacha ann: an bheathaisnéis intleachtúil Op het tweede oog, agus an monagraf Cornelis Verhoeven: Een monografie le Wil Derkse ó 2004, a thugann forbhreathnú cuimsitheach ar a shaol agus ar a ranníocaíochtaí fealsúnacha agus a cuireadh i láthair le linn insealbhaithe na leabharlainne.[34] Luaitear a shaothair fós go hacadúil, go háirithe i bplé ar iontas, ar réaltacht agus ar léirmhínithe na fealsúnachta clasaicí, agus coimeádann na haistriúcháin leanúnacha go Béarla, go Gearmáinis agus go hIodáilis an tsuim beo lasmuigh de theorainneacha na hÍsiltíre freisin.[2] Chuir ardáin ar líne, ar nós blaganna fealsúnachta speisialaithe, saol nua ina chuid aistí agus luanna agus mar sin chuir siad chun cinn spéis athnuaite ina chuid smaointe fiche bliain tar éis a bháis.[15] In ainneoin a shuíomh feiceálach i bhfealsúnacht na hÍsiltíre – mar a léirítear ó dhuaiseanna tábhachtacha ar nós an P.C. Hooftprijs – tá aitheantas idirnáisiúnta Verhoeven fós teoranta, go príomha mar gheall ar charachtar Ollainnis-lárnach an chuid is mó dá chuid scríbhinní.[35] Mhol scoláirí deiseanna le haghaidh staidéir níos fairsinge ar a fhealsúnacht an iontais, a d'fhéadfadh bearnaí sa dioscúrsa feininéimeaneolaíoch agus machnamhach domhanda a líonadh trí bhéim a chur ar an mbéim uathúil ar iontas an lae thar theoiriciú teibí.[36]

Tagairtí